Bağlanma teorisine göre, erken dönemde bakım verenlerimizle yaşadığımız ilişkisel deneyimler aracılığıyla kendimiz, diğerleri ve ilişkilere dair bazı beklentiler geliştiririz. Bowlby’nin “içsel çalışma modelleri” olarak tanımladığı bu beklentiler, sonraki ilişkilerimizi nasıl algıladığımızı ve bu ilişkilerde nasıl davrandığımızı etkileyebilir (Bowlby, 1969, 1973). Bu beklentiler ilişkilerimizi yaşayış ve algılayış biçimimizde rol alabilse de yaşam boyunca değişmeden kalacakları anlamına gelmez. Yeni deneyimler, kişinin ilişki içerisindeki beklentilerini ve bu ilişkiler içerisinde nasıl davrandığını zamanla değiştirebilir ve şekillendirebilir. Bu yazıda, bağlanma stilleri arasında son zamanlarda en çok dile getirilenlerden biri olan kaygılı bağlanmanın çocukluktan yetişkinliğe nasıl göründüğü ve zaman içerisinde nasıl değişebileceği anlatılacaktır.
Kaygılı Bağlanma Nedir, Nasıl Gelişir?
Bağlanma sistemi, tehdit altında veya güvensiz hissettiğimiz durumlarda devreye girer. Ancak her zorlanma bağlanma sistemini aynı şekilde harekete geçirmez. Burada belirleyici olan, kişinin yaşadığı durum karşısında güvenlik ve yakınlık ihtiyacı hissetmesidir. Çocuklarda korku, hastalık, yorgunluk, tehlike veya bakım verenden ayrılma gibi durumlar bağlanma sisteminin etkinleşmesine neden olabilir. Bunun için her zaman somut bir tehlikenin bulunması da gerekmez. Bakım verenin nerede olduğu veya ihtiyaç duyulduğunda ulaşılabilir olup olmayacağına ilişkin belirsizlik de bağlanma sistemini harekete geçirebilir (Bowlby, 1969, 1973).
Güvenli bir bağlanma ilişkisinde çocuk, ihtiyaç duyduğunda bakım verenine ulaşabileceğine ve ondan destek alabileceğine dair inanç geliştirir. Kaygılı bağlanma stilinde ise çocuk, bakım verenine ihtiyaç duyduğunda onun yanında olup olmayacağından ya da kendisini sakinleştirip sakinleştirmeyeceğinden emin olmayabilir. Örneğin, bakım vereni bazı zamanlarda çocuğun ihtiyaçlarına duyarlı ve ilgili yaklaşırken başka zamanlarda aynı ihtiyaçlara karşılık vermeyebilir. Bu belirsizlik karşısında çocuk, bakım verenin yakınlığını sağlamak ve sürdürmek için daha yoğun çaba gösterebilir (Ainsworth et al., 1978; Mikulincer & Shaver, 2016).
Bunu, dışarı çıkıp etrafı keşfetmek isteyen bir çocuk üzerinden düşünebiliriz. Hava güzelken çocuk evden uzaklaşır, etrafına bakar ve oynar. Bir anda şiddetli bir yağmur başladığında ise koşarak eve döner. Eğer eve geldiğinde kapının kendisine açılacağını biliyorsa, yağmur dindikten sonra yeniden dışarı çıkmak daha kolaydır. Fakat bazen kapı açılıyor, bazen açılmıyorsa çocuk için dışarıda olmak tedirgin edici hale gelebilir. Evden çok uzaklaşmak istemeyebilir, kapının hâlâ açık olup olmadığını sık sık kontrol etmek isteyebilir ya da yağmurun başlayabileceğine dair işaretlere karşı daha hassas olabilir.
Bu örneğe bağlanma perspektifinden bakarsak; bakım verenin ulaşılabilir olup olmayacağı belirsiz olduğunda, hâlâ orada olduğundan emin olmaya çalışmak ve yakınlığı korumak daha önemli hale gelebilir. Kaygılı bağlanmada gördüğümüz yoğun yakınlık arayışı ve ayrılığa karşı hassasiyet de bu şekilde düşünülebilir (Ainsworth et al., 1978; Mikulincer & Shaver, 2016).
Ancak çocuk büyür.
Okula başlar, arkadaşlıklar kurar, ergenliğe girer, âşık olur ve belki bir gün kendisi de ebeveyn olur. Üstelik gelişimi boyunca bağlanma açısından önem taşıyan kişiler de değişmeye başlar. Ergenlikle birlikte akranlar ve romantik partnerler giderek daha önemli hale gelirken yetişkinlikte romantik partner temel bağlanma figürlerinden biri haline gelebilir.
Dolayısıyla kaygılı bağlanma da hayatın her döneminde aynı görünmek zorunda değildir. Küçük bir çocuğun “Ebeveynim geri gelecek mi?” endişesiyle bir ergenin “Neden bensiz buluşmuşlar?” ya da bir yetişkinin “Eşim hâlâ beni seviyor mu?” endişesi davranış düzeyinde birbirinden oldukça farklı görünse de hepsinin altında ilişkisel güvenliğe yönelik benzer bir hassasiyet bulunabilir.
Peki bu hassasiyet, çocuk okula başladığında, ergen olduğunda, ilk kez âşık olduğunda veya kendisi ebeveyn olduğunda nasıl görülebilir?
İlkokul Yılları: Dünya Artık Evden Daha Büyük
Okula başlamak çocuk için önemli bir değişimdir. Günün büyük bir bölümünü bakım verenlerinden uzakta geçirmeye başlar, öğretmenleri ve arkadaşlarıyla yeni ilişkiler kurar. Bir yandan ebeveynlerine duyduğu ihtiyaç devam ederken bir yandan da dünyasına giderek daha fazla kişi dahil olmaya başlar.
Çocuklarda kaygılı bağlanma örüntüsü söz konusu olduğunda bu genişleyen sosyal dünya yeni belirsizlikleri de beraberinde getirebilir. Ebeveynin okula bırakıp gitmesini, onu almaya gecikmesini ya da bir arkadaşının o gün başka biriyle oynamayı tercih etmesini diğer çocuklara kıyasla daha yoğun bir ilişkisel tehdit olarak deneyimleyebilir. Çocuk, ilişkide yaşanan küçük değişiklikleri daha kolay uzaklaşma ya da ayrılık işareti olarak algılayabilir ve böyle durumlarda sakinleşmekte daha fazla zorlanabilir.
Dolayısıyla okul çağında bağlanmanın konusu artık yalnızca ebeveynin ulaşılabilir olması değildir. Çocuğun dünyası büyüdükçe ilişkisel güvenlikle ilgili soruları da büyümeye başlar:
“Benim için önemli olan insanlar, ben yanlarında değilken de benim için orada olmaya devam edecekler mi?”
Ortaokul Yılları: Arkadaşlar Artık Daha Önemli
Ergenliğin başlangıcında sosyal dünya değişmeye ve gelişmeye devam eder. Arkadaşların görüşleri daha önemli hale gelir; bir gruba ait olmak, kabul görmek ve yakın arkadaşlıklar kurmak erken ergenler için giderek daha fazla önem taşımaya başlar.
Bu dönemde ebeveynle kurulan bağ ortadan kalkmaz. Ancak genç, duygusal ihtiyaçlarının bir kısmı için giderek daha fazla akranlarına yönelmeye başlar. Erken çocukluk dönemindeki ilişkisel deneyimler aracılığıyla öğrenilen kendisi ve başkaları hakkındaki beklentiler de arkadaşlıklarını nasıl yaşadığını ve algıladığını etkileyebilir.
Kaygılı bağlanma eğilimi yüksek bir genç için ilişkilerdeki küçük değişiklikler bu nedenle kolayca dikkat çekebilir:
Örneğin, yakın bir arkadaşıyla yaşadığı anlaşmazlıkların ilişkilerini olumsuz etkileyeceğinden yoğun biçimde endişelenebilir. Arkadaşının kendisine kırgın olmadığını söylemesine rağmen aralarının gerçekten iyi olduğundan emin olmakta zorlanabilir veya ilişkilerinde bir sorun yaşandığında, karşı tarafla yeniden yakınlık kurana kadar belirgin bir huzursuzluk hissedebilir. Bu gibi durumlarda yaşanan kaygı, yalnızca arkadaşlıkta ortaya çıkan anlaşmazlıkla değil, ilişkinin devamlılığına ve karşı tarafın ulaşılabilirliğine ilişkin belirsizlikle de bağlantılı olabilir.
Böyle durumlarda mesele yalnızca yaşanan olay olmayabilir. Belirsiz bir sosyal durum hızla “Benden uzaklaşıyor mu?”, “Bir şey mi yaptım?” veya “Artık beni istemiyorlar mı?” gibi kaygılandırıcı sorulara dönüşebilir.
Bu noktada bağlanma sisteminin “hiperaktivasyonu” olarak tanımlanan süreçten söz edilebilir. Kişi ilişkinin güvenliğini tehdit edebilecek ipuçlarına karşı daha dikkatli hale gelir ve yakınlığı yeniden sağlamak için daha fazla çaba gösterebilir (Mikulincer & Shaver, 2012, 2016).
Fakat bu hassasiyeti yalnızca bağlanmayla açıklamak doğru olmaz. Ergenliğin kendisi sosyal değerlendirmeye duyarlılığın arttığı, arkadaşlıkların daha karmaşık hale geldiği ve kişinin kim olduğunu başkalarıyla ilişkileri içinde yeniden anlamlandırdığı bir gelişim dönemidir. Bağlanma örüntüsü bu sürecin tamamını açıklamakta yetersiz kalabilir ancak gencin bu değişimlerle nasıl baş ettiğini etkileyebilecek faktörlerden biridir.
Lise Yılları: Kendi Yolunu Ararken
Lise yıllarındaki gencin kendi kararlarını vermesi, ebeveynlerinden ayrışması ve kendi sosyal dünyasını kurması gelişimin doğal bir parçasıdır. Ancak bağımsızlaşmak, artık kimseye ihtiyaç duymamak anlamına gelmez. Tam tersine bu dönem, yakın arkadaşlıkların ve romantik ilişkilerin duygusal açıdan çok daha önemli hale geldiği bir dönemdir. Bununla birlikte ergenlik döneminde ebeveynlerle kurulan ilişkinin niteliği gencin ruhsal durumu üzerinde etki etmeye devam eder. Boylamsal araştırmalar ebeveyn-ergen bağlanma ilişkisinin niteliği ile kaygı belirtilerinin zaman içerisinde birbirini etkileyebildiğini göstermektedir (van Eijck et al., 2012). Yani bu dönemde tek yönlü bir hikâyeden söz etmiyoruz. İlişkiler genci etkilerken gencin yaşadığı psikolojik güçlükler de ilişkilerini nasıl deneyimlediğini etkileyebilir.
Ergenlerde kaygılı bağlanma örüntüsü her zaman açık bir “terk edilme korkusu” şeklinde görünmek zorunda değildir. Bazen ilişkide bir sorun olup olmadığından sık sık emin olma ihtiyacı, bazen de bir konuşmayı tekrar tekrar zihinden geçirmek, karşı tarafın ses tonundaki küçük değişikliklere fazla anlam yüklemek veya karşı tarafı kaybetmemek için kendi ihtiyaçlarını geri plana atmak şeklinde ortaya çıkabilir.
İlk Aşk: Yakınlık Başka Bir Anlam Kazanırken
Romantik ilişkilerin başlaması bağlanma açısından özellikle ilginç bir gelişimsel değişim yaratır. Çocuklukta ağırlıklı olarak ebeveyne yönelen güvenlik arayışının bazı işlevleri zamanla romantik partnere taşınabilir. Bir başka deyişle, zorlandığımızda döndüğümüz “ev” artık yalnızca ebeveynimiz olmayabilir.
Kaygılı bağlanma eğilimi yüksek kişiler için romantik ilişkilerde partnerin ulaşılabilirliği bu nedenle oldukça önemli hale gelebilir. Daha önceki örneğimize dönecek olursak, kişi yalnızca yağmur başladığında eve dönmek istemez; ihtiyaç duyduğunda kapının gerçekten açılacağından da emin olmak ister. Partnerinin kendisinden uzaklaştığını veya ihtiyaç duyduğunda yanında olmayacağını düşündüğünde kaygısı artabilir. Bu kaygı, partnerinden tekrar tekrar güvence istemek, aralarındaki yakınlığın devam ettiğinden emin olmaya çalışmak veya partnerinin kendisine karşı tutumundaki olası uzaklaşma işaretlerine daha fazla dikkat etmek gibi davranışlarla kendini gösterebilir (Mikulincer & Shaver, 2012; Shaver et al., 2005).
Bugünün ilişkilerinde bunun oldukça gündelik karşılıkları olabilir:
“Mesajımı gördü ama neden cevap vermedi?”
“Dün benimle daha ilgiliydi, bugün neden böyle?”
“Ben yazmasam o bana yazacak mı?”
Kişi, ilişkide kendini güvende hissetmek için karşı tarafın hâlâ yanında olduğuna ve ilişkinin devam ettiğine dair sıklıkla emin olma ihtiyacı duyuyorsa, bu durum bağlanma kaygısıyla ilişkili olabilir.
Bu nedenle ilk aşk yalnızca heyecan, çekim ve romantizmden ibaret değildir. Yakınlık kurmanın yanında, yakın olunan kişiyi kaybetme ihtimaliyle de ilk kez bu kadar doğrudan karşılaşılan bir ilişkisel deneyim olabilir.
Evlilik ve Uzun Süreli İlişkilerde Kaygılı Bağlanma
Bir ilişkinin uzun yıllardır devam ediyor olması, kişinin ilişkide kendisini her zaman güvende hissedeceği anlamına gelmez.
Yetişkinlerde de durum benzerdir: Kaygılı bağlanma eğilimi yüksek bir kişi, partnerinin kendisini sevdiğini biliyor olsa da zaman zaman ilişkinin güvenliğinden emin olmakta zorlanabilir. Örneğin, partnerinin bir akşam daha sessiz olması, bir tartışmanın ardından yalnız kalmak istemesi veya arkadaşlarıyla kendisinden ayrı planlar yapması ilişkide bir uzaklaşma yaşandığına dair endişelerini artırabilir. Partnerin kendi ilgi alanlarına ve sosyal ilişkilerine zaman ayırma ihtiyacı, bazı kişiler için ilişkinin doğal bir parçası olmaktan çok, yakınlığın azaldığı veya terk edilme olasılığının arttığı düşüncesini tetikleyebilir. Böyle durumlarda kişi, kaygısını azaltmak ve ilişkinin devam ettiğinden emin olmak için partnerinden daha fazla yakınlık ve güvence arayabilir.
Yakın ilişkilerin önemli işlevlerinden biri zorlandığımız zamanlarda sevdiğimiz insanlardan güvence isteyebilmek ve verebilmek olmasına rağmen buradaki güçlük biraz daha farklıdır. Kaygılı bağlanma eğilimi olan partner duygusal olarak sakinleşmek için karşı tarafın sevgisini tekrar tekrar doğrulamasına ihtiyaç duyar.
Yetişkin bağlanma araştırmaları, yüksek bağlanma kaygısının reddedilme ve terk edilme konusunda daha yoğun endişeler ve stres anlarında yakınlığı artırmaya yönelik güçlü çabalarla ilişkili olduğunu göstermektedir (Mikulincer & Shaver, 2016).
Ebeveyn Olduğunda: Bu Kez Güven Arayan Değil, Güven Veren Kişi Olmak
Ebeveyn olmak bağlanma açısından önemli bir değişimi de beraberinde getirir. Kişi artık yalnızca zorlandığında başkasından destek alan değil, çocuğunun zorlandığında yöneldiği kişidir. Bu nedenle ebeveynin kendi bağlanma örüntüsü, çocuğunun duygusal ihtiyaçlarını nasıl algıladığı ve bu ihtiyaçlara nasıl karşılık verdiği açısından da önem taşır.
Kaygılı bağlanma eğilimi yüksek bir ebeveyn, çocuğuna oldukça yakın ve ilgili olabilir. Ancak kendi yakınlık ihtiyacının yoğun olduğu durumlarda, çocuğun neye ihtiyaç duyduğuyla kendi ihtiyaçlarını ayırmak zaman zaman zorlaşabilir. Örneğin çocuğun tek başına bir şey yapmak istemesi veya ebeveynden uzaklaşması, gelişimin doğal bir parçası olduğu halde ebeveyn tarafından daha zor karşılanabilir. Araştırmalar da yetişkin bağlanma kaygısının ebeveynlik sırasında daha fazla endişe ve bazı durumlarda çocuğun ihtiyacından çok ebeveynin yakınlık ihtiyacına göre şekillenen müdahaleci davranışlarla ilişkili olabildiğini göstermektedir (Jones et al., 2015).
Çocuğun ihtiyacı her zaman daha fazla yakınlık değildir. Bazen sakinleştirilmeye, bazen anlaşılmaya, bazen de kendi başına denemek için alan bırakılmasına ihtiyaç duyar. Bu nedenle duygusal olarak ulaşılabilir olmak, yalnızca çocuğa yakın olmak değil, çocuğun o anda neye ihtiyaç duyduğunu fark edebilmek ve buna uygun yanıt verebilmekle de ilgilidir (Biringen, 2000).
Bu noktada ebeveynliğin belki de en zor sorularından biri ortaya çıkar:
“Çocuğum ihtiyaç duyduğunda yanında olurken, bana ihtiyaç duymadığı zamanlarda uzaklaşmasına izin verebilir miyim?”
Peki Kaygılı Bağlanma Hep Böyle mi Devam Eder?
Erken ilişkiler önemlidir ve sonraki ilişkilerimiz için bazı beklentilerin temelini oluşturabilir. Ancak bu beklentiler değişmez kişilik özellikleri değildir. Araştırmalar bağlanma örüntülerinin yaşam boyunca yeni ilişkiler ve deneyimlerle şekillenebildiğini göstermektedir (Mikulincer & Shaver, 2016).
Üstelik aynı insan farklı ilişkilerde kendisini farklı derecelerde güvende hissedebilir.
Güvenilir arkadaşlıklar, romantik ilişkiler, kişinin ihtiyaçlarına duyarlı başka yetişkinlerle kurduğu bağlar ve psikoterapi gibi yeni ilişkisel deneyimler, kişinin yıllardır taşıdığı bazı ilişkisel beklentilerin yeniden gözden geçirilmesine alan açabilir.
Belki de bu nedenle kaygılı bağlanmayı bir kişilik etiketi olarak değil, kişinin ilişkilerde güvenliğini sağlamaya çalışırken öğrendiği bir ilişkisel strateji olarak düşünmek daha anlamlıdır. Yazının başındaki çocuğa dönersek, çocuk büyüdükçe karşılaştığı “yağmurlar” değişir. Çocukken bu, bakım vereninden ayrılmak olabilir. Ergenlikte bir arkadaşının kendisinden uzaklaştığını hissetmek, ilk romantik ilişkide partnerinden beklediği yakınlığı görememek olabilir. İnsan büyüdükçe güven aradığı ilişkiler ve kaygısını tetikleyen durumlar değişebilir. Fakat daha da önemlisi, hayat boyunca kurduğumuz yeni ilişkiler sayesinde verdiğimiz cevap da değişebilir.
Psikoterapide ise kişinin ilişkilerinde tekrar eden bu örüntüleri anlamaya çalışırız. Hangi durumlarda terk edilme veya uzaklaşma kaygısının ortaya çıktığını, kişinin bu anlarda neler hissettiğini ve yakınlığı korumak için nasıl davrandığını birlikte keşfederiz. Geçmiş ilişkisel deneyimlerin bugünkü beklentilerini nasıl şekillendirdiğini anlamak, kişinin kendisiyle ve başkalarıyla kurduğu ilişkiye farklı bir gözle bakmasına yardımcı olabilir. Bu süreçte terapötik ilişkinin kendisi de önemli bir yer tutar. Güvenilir ve tutarlı bir terapötik ilişki içerisinde kişi, yakınlık ve ayrılıkla ilgili kaygılarını, ihtiyaçlarını ve beklentilerini fark etme ve zamanla yeniden değerlendirme fırsatı bulabilir (Berry & Danquah, 2016).
Bu yazı çocuk ve ergen psikoloğu Ece Erdoğan tarafından kaleme alınmış, çocuk ve ergen psikiyatristi Dr. Sefa Coşğun tarafından incelenmiş ve düzenlenmiştir.
Kaynakça
Ainsworth, M. D. S., Blehar, M. C., Waters, E., & Wall, S. (1978). Patterns of attachment: A psychological study of the strange situation.
Berry, K., & Danquah, A. (2016). Attachment-informed therapy for adults: Towards a unifying perspective on practice. Psychology and Psychotherapy: Theory, Research and Practice, 89(1), 15–32. https://doi.org/10.1111/papt.12063
Biringen, Z. (2000). Emotional availability: Conceptualization and research findings. American Journal of Orthopsychiatry, 70(1), 104–114. https://doi.org/10.1037/h0087711
Bowlby, J. (1969). Attachment and loss: Vol. 1. Attachment.
Bowlby, J. (1973). Attachment and loss: Vol. 2. Separation: Anxiety and anger.
Brumariu, L. E., & Kerns, K. A. (2008). Mother–child attachment and social anxiety symptoms in middle childhood. Journal of Applied Developmental Psychology, 29(5), 393–402. https://doi.org/10.1016/j.appdev.2008.06.002
Brumariu, L. E., & Kerns, K. A. (2010). Parent–child attachment and internalizing symptoms in childhood and adolescence: A review of empirical findings and future directions. Development and Psychopathology, 22(1), 177–203. https://doi.org/10.1017/S0954579409990344
Jones, J. D., Cassidy, J., & Shaver, P. R. (2015). Parents’ self-reported attachment styles: A review of links with parenting behaviors, emotions, and cognitions. Personality and Social Psychology Review, 19(1), 44–76. https://doi.org/10.1177/1088868314541858
Mikulincer, M., & Shaver, P. R. (2012). An attachment perspective on psychopathology. World Psychiatry, 11(1), 11–15. https://doi.org/10.1016/j.wpsyc.2012.01.003
Mikulincer, M., & Shaver, P. R. (2016). Attachment in adulthood: Structure, dynamics, and change (2nd ed.). Guilford Press.
Shaver, P. R., Schachner, D. A., & Mikulincer, M. (2005). Attachment style, excessive reassurance seeking, relationship processes, and depression. Personality and Social Psychology Bulletin, 31(3), 343–359. https://doi.org/10.1177/0146167204271709
Stanton, S. C. E., & Campbell, L. (2015). Can’t get you off my mind: Relationship reflection creates cognitive load for more anxiously attached individuals. Journal of Social and Personal Relationships, 32(4), 441–455. https://doi.org/10.1177/0265407514536292
van Eijck, F. E. A. M., Branje, S. J. T., Hale, W. W., III, & Meeus, W. H. J. (2012). Longitudinal associations between perceived parent-adolescent attachment relationship quality and generalized anxiety disorder symptoms in adolescence. Journal of Abnormal Child Psychology, 40(6), 871–883. https://doi.org/10.1007/s10802-012-9613-z


