Başarılı ama organize olmakta zorlanan öğrencileri anlamak

Bazı öğrenciler ilkokul ve ortaokul yıllarında akademik olarak ciddi bir sorun yaşamaz. Hatta çoğu zaman öğretmenleri ve aileleri tarafından “çok zeki”, “potansiyeli yüksek” veya “son dakika çalışsa bile iyi not alıyor” şeklinde tanımlanırlar.

Ancak lise dönemine gelindiğinde tablo değişebilir. Ders yükünün artması, uzun vadeli planlama gerektiren projeler ve sınav hazırlığı bazı öğrenciler için beklenmedik zorluklar yaratır.

Bu noktada ailelerin sık söylediği bir cümle vardır:

“Çok zeki ama çalışmıyor.”

Bazı durumlarda bu durum tembellikten ya da motivasyon eksikliğinden değil, daha önce fark edilmemiş dikkat ve yürütücü işlev güçlüklerinden kaynaklanabilir.

Bu nedenle özellikle akademik olarak güçlü okullarda okuyan bazı öğrencilerde Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB) lise dönemine kadar fark edilmeyebilir.

Yüksek Potansiyelli Öğrencilerde DEHB Neden Geç Fark Edilir?

DEHB her zaman erken çocukluk döneminde belirgin olmayabilir. Özellikle bilişsel kapasitesi yüksek olan öğrenciler bazı zorlukları uzun süre telafi edebilir.

Bunun birkaç nedeni vardır.

1. Yüksek bilişsel kapasite bazı güçlükleri telafi edebilir
Zeki öğrenciler konuları hızlı kavrayabildikleri için dersleri takip etmekte ilk yıllarda ciddi bir sorun yaşamayabilir.

2. İlkokul yıllarında akademik yapı daha basittir
Dersler daha kısa, görevler daha küçük ve öğretmen yönlendirmesi daha fazladır.

3. Davranış sorunları her zaman belirgin değildir
DEHB denildiğinde çoğu kişi aklına hareketli ve dürtüsel çocukları getirir. Oysa bazı öğrencilerde sorun daha çok dikkat ve organizasyon alanında görülür.

Bu nedenle erken yıllarda sorunlar gözden kaçabilir.

DEHB hakkında genel bilgi için → [DEHB nedir?] 

Lise Döneminde Neden Zorlaşır?

Lise yıllarında öğrencilerden beklenen akademik beceriler önemli ölçüde değişir.

Artık öğrencilerden şunlar beklenir:

• uzun vadeli planlama

• proje yönetimi

• çoklu ders yükünü organize edebilme

• bağımsız çalışma

• sınavlara uzun süre odaklanma

Bu beceriler yürütücü işlevler ile ilişkilidir. Yürütücü işlevler beynin planlama, organize olma, dikkat sürdürme ve zaman yönetimi gibi süreçlerini içerir.

Bazı öğrenciler için bu beceriler lise döneminde daha zorlayıcı hale gelebilir.

Bu nedenle lise yıllarında şu durumlar ortaya çıkabilir:

• dersleri başlatmakta zorlanma

• projeleri son ana bırakma

• sınavlarda dikkatsizlik hataları

• zaman yönetiminde güçlük

Bu durumlar bazen motivasyon sorunu gibi görünse de, altında dikkat ve organizasyonla ilgili güçlükler olabilir.

Yüksek Potansiyelli Öğrencilerde Görülen Tipik Zorluklar

Aileler genellikle şu davranışları tarif eder:

• Ders çalışmayı sürekli erteleme

• Projeleri son ana bırakma

• Dağınık çalışma ortamı

• Sınavlarda dikkatsizlik hataları

• Çok çalışmadan iyi sonuç alabilme ama sürdürülebilir olmaması

• Ders çalışmaya başlamanın zor olması

Bu öğrenciler genellikle zeki ama organize olmakta zorlanan öğrenciler olarak tanımlanır.

Aileler Bu Durumu Nasıl Yorumlar?

Birçok aile bu tabloyu şu şekilde yorumlayabilir:

• ergenlik dönemi

• motivasyon eksikliği

• telefon veya ekran kullanımı

• tembellik

Elbette bu faktörlerin bazı durumlarda rolü olabilir. Ancak bazı öğrencilerde altta yürütücü işlev güçlükleri veya dikkat sorunları bulunabilir.

Bu nedenle değerlendirme yapılmadan kesin bir yorum yapmak doğru değildir.

Değerlendirme Süreci Nasıl Yapılır?

DEHB değerlendirmesi yalnızca kısa bir görüşmeyle yapılabilecek bir süreç değildir. Amaç yalnızca dikkat sorunlarını görmek değil, öğrencinin genel işleyişini anlamaktır.

Değerlendirme genellikle şu aşamaları içerir:

• öğrencinin gelişimsel öyküsü

• okul performansı ve öğretmen geri bildirimleri

• günlük yaşam işlevselliği

• dikkat ve yürütücü işlev değerlendirmeleri

• eşlik edebilecek diğer psikolojik durumların incelenmesi

Bazı durumlarda bilgisayarlı dikkat testleri değerlendirmeyi desteklemek için kullanılabilir.

Ama tanı tek bir testle konulmaz.

Tedavi Yaklaşımı Nasıl Planlanır?

Her öğrenci için tedavi planı bireysel olarak değerlendirilir.

Tedavi planı genellikle şu alanları içerebilir:

• akademik organizasyon becerilerinin geliştirilmesi

• psikoeğitim ve ebeveyn desteği

• okul düzenlemeleri

• psikoterapi

• bazı durumlarda ilaç tedavisi

Amaç öğrenciyi değiştirmek değil, potansiyelini kullanmasını kolaylaştırmaktır.

(DEHB tedavisinde kullanılan ilaçlar hakkında ayrıntılı bilgi için → [DEHB ilaç rehberi] 

Ne Zaman Bir Uzmanla Görüşmek Faydalı Olabilir?

Şu durumlar varsa bir değerlendirme faydalı olabilir:

• zeki olmasına rağmen akademik performansın dalgalı olması

• ders çalışmayı başlatmakta belirgin zorluk

• organizasyon ve planlama sorunları

• sınavlarda sık dikkatsizlik hataları

• uzun süreli odaklanma güçlüğü

Bu durumlar her zaman DEHB anlamına gelmez. Ancak doğru değerlendirme, öğrencinin güçlü ve zorlanan yönlerini anlamaya yardımcı olabilir.

Sonuç

Bazı lise öğrencileri akademik olarak güçlü görünmelerine rağmen ders çalışmayı organize etmekte zorlanabilir. Bu durum bazen tembellik ya da motivasyon eksikliği olarak yorumlanabilir.

Ancak bazı öğrencilerde altta geç fark edilen dikkat ve yürütücü işlev güçlükleri bulunabilir.

Doğru değerlendirme ve uygun destekle bu öğrenciler potansiyellerini daha sağlıklı şekilde kullanabilirler.